'Børn af tiden' (Hamsun, 1913)


Tanker omkring Adelheid og Willatz Holmsen



Innleiing
Denne teksten er eit noko omarbeidd svar på ei eksamensoppgåve i norsk litteratur.
Eg tillet meg √• rekne med at boka er s√•pass kjend for lesarane at eg kan utelate b√•de eit lengre samandrag og omfattande referansar til originalteksten. Dei tekstreferansane eg har nytta byggjer p√• "Knut Hamsun ‚Äď Samlede verker - B√łrn af tiden, Segelfoss by" ‚Äď Gyldendal ‚Äď ISBN 82-05-27540-8

Kort presentasjon
Dei to binda "B√łrn af tiden" og "Segelfoss by" skildrar korleis eit gamalt, f√łydalliknande samfunn vert erstatta av det moderne industrisamfunnet. I "B√łrn af tiden" m√łter vi to representantar for kvar si side i denne striden, L√łytnant Willatz Holmsen og oppkomlingen Holmengr√•. Vi ser korleis l√łytnanten sitt tradisjonelle maktgrunnlag, godet Segelfoss, gradvis vert ete opp av den nye industriherren fr√• utv√¶ret, og at gamle normer og skikkar vert erstatta med nye. "B√łrn av tiden" har imidlertid ogs√• eit anna sentralt tema. Ekteskapet mellom l√łytnanten og kona, Adelheid, fungerer ikkje som det skal, og Hamsun legg mykje arbeid i √• vise korleis ekteskapet vert √łydelagt av di ektefolka korkje forst√•r kvarandre, eller vil n√¶rme seg kvarandre. Isolert sett er dette hovudtemaet i den fyrste av dei to b√łkene om Segelfoss.

Adelheid Holmsens personlege eigenskapar og problematikk
Adelheid kjem fr√• ein god familie i Hannover. Faren er oberst, og han ville venteleg ha vore general dersom ikkje omveltningane i Hannover hadde sett ein stoppar for det. Adelheid kjenner f√łlgjeleg til korleis samfunnsendringar kan omkaste eit trygt og priviligert tilvere. Sj√łlv om det ikkje vert sagt direkte, er truleg dette bakgrunnen for at ho i det heile finn det n√łdvendig √• flytte med Willatz Holmsen til ein ukjend stad langt nord i Noreg. Adelheid og l√łytnant Holmsen representerer s√• ulike mennesketypar at det elles kan vere vanskeleg √• fatte korleis dei har funne saman. L√łytnanten er skildra som ein s√¶rs prinsippfast og viljesterk mann med livsmeininga tufta p√• tanken om vidaref√łringa av Holmsenslekta sine √¶rerike tradisjonar. Framveksten av det nye industrisamfunnet, som gradvis bryt ned l√łytnanten si aristokratiske verd, maktar ikkje p√• noe vis √• rokke ved rolla hans som autoritet, korkje i eigne eller andre sine auge, og etter kvart som vanskane t√•rnar seg opp, st√•r han berre striare p√• dei prinsippa han har funne sentrale i tilv√¶ret. P√• ymse vis kan han samanliknast med furua i stormen. Ho stend like stiv og rak i stormkasta like til ho m√• gje etter og knekk i ei stormri. Den einaste ulikskapen i denne samanlikninga er at l√łytnanten knekk ikkje! "En mann med hans stivhet blir st√•ende" (s.9).
Det er altså ein slik mann Adelheid har gifta seg med.
Vi l√¶rer Adelheid Holmsen √• kjenne som ei relativt impulsiv og livsglad kvinne med ein utsj√•nad, verem√•te og bakgrunn som ein skulle tru burde gjere henne til eit ettertrakta koneemne i Hannover. Det vert ogs√• understreka at folk ikkje forstod kvifor ho hadde gifta seg med ein type som Willatz Holmsen. Vi f√•r imidlertid antyda ei forklaring gjennom skildringa av flyttegodset som Adelheid brakte med seg fr√• Hannover. Det er h√łgst sannsynleg √łkonomiske √•rsaker som ligg bak valet av Holmsen som ektemann og med det avgjersla hennar om √• ‚ÄĚbegrave‚ÄĚ (s.22) seg nord i Noreg.
Adelheid har liksom l√łytnanten i seg ein medf√łdt adeleg verem√•te. Ho vert automatisk akseptert som overordna, ikkje berre av di ho er l√łytnanten si hustru, men ogs√• p√• grunn av hennar naturlege autoritet. Det vert ogs√• fleire gonger framheva at Adelheid er intelligent, i tillegg til at ho har ein velutvikla praktisk sans. Dette gjer at ho lett kan setje fingeren p√• fortidige beslutningar p√• Segelfoss som ikkje alltid har vore like kloke.
I motsetning til Willatz set Adelheid pris p√• sosial omgang, og ho har s√¶rs lett for √• skape ei lett og trivleg atmosf√¶re rundt seg. I selskapslivet er Adelheid venleg, initiativrik og initierer ein levande konversasjon. Utan Adelheid til stades, g√•r ofte samtalen i st√•. L√łytnanten er ingen ordrik og utadvendt mann. B√•de heime og i kyrkja gler Adelheid dei n√¶rverande med den praktfulle r√łysta sin. Ho er s√¶rs musikalsk, noko som g√•r i arv til sonen, den unge Willatz. Det er nok ogs√• morsrolla som i det heile gjev livet p√• Segelfoss meining for Adelheid. Ho skj√łttar denne rolla p√• eit framifr√• vis heilt til unge Willatz har vorte gamal nok til √• greie seg √•leine. Fyrst d√• morsansvaret er fjerna fr√• skuldrane hennar, trekkjer ho seg attende og d√łyr, kan hende sj√łlvhjelpt.
Adelheid er heilt kl√•rt ei f√łlsam kvinne. Ho har klare tankar om korleis eit ekteskap skal fungere og korleis ektefellane skal vere mot kvarandre. Ho har kort sagt ein livsdraum som ikkje l√łytnanten er i stand til √• innfri. Eit d√łme p√• slike tankar f√•r vi s√¶rs direkte presentert i skildringa hennar av dei engelske ektefolka ho har observert p√• reisa til England:

‚ÄĚDet var gifte folk. Den ene dag smilede de til hverandre og nikket, de var s√• enige, de kysset hverandre, talte sammen, √łnsket hverandre godnat.
Og den neste dag?
Gjorde de det samme.
Merkelig. Hvad var det for ektefolk?
Det var alle.‚ÄĚ (s. 89)

Det er eit slikt ekteskap ho ynskjer √• ha med Willatz, noko ektemannens natur og verem√•te gjer tiln√¶rma umogeleg. I mine auge er det her vi finn Adelheid sin personlige problematikk. I mangelen p√• kj√¶rleik, n√¶rleik og lidenskap i ekteskapet s√łkjer ho mot andre menn som kan gje ho det ho vantar hos sin eigen mann. Det seiest ikkje direkte, men lesaren aner at det kan vere meir enn berre venskap mellom Adelheid og menn som distriktslege Riis og Holmengr√•. Distriktslegen f√•r ein kl√•r marsjordre av l√łytnanten. Holmengr√• er det derimot av ulike √•rsaker ikkje s√• lett √• kvitte seg med, og Holmsen vel √• forst√• det slik at Adelheid s√łkjer dit av di ho vil spille flygel og syngje. ‚ÄĚ√Ö vintrene var lange og d√łde, Willatz gikk fremdeles p√• skole i England, og Adelheid hun spilte p√• flygel hos herr Holmengr√•‚ÄĚ (s.126)
Sj√łlv om det er L√łytnant Holmsen som skildrest som den heilst√łpte typen, s√• er det ingen tvil om at Adelheid langt p√• veg ogs√• har draumar om √• realisere ei heilst√łypt lukke i lag med ektemannen. Ho pr√łver, og vert avvist, gong p√• gong, samstundes med at ho ser det ho trur er trul√łyse fr√• mannen sin side med pikene Marcilia og Daverdana. Dei to ektefellane si totale framandgjering for kvarandre og gjensidige einsemd vert meistarleg skildra med anna gjennom rommetaforen. Dei har adskilde delar av huset, deira eigne inngongar med kraftige murtrapper, eigne stuer og eigne soverom. Dei to bustadene vert n√¶r sagt skildra som uinntakelege festningar. Ektefellane er sjeldan hj√• kvarandre, og dei m√łtest definitivt ikkje p√• soveromma. Inne p√• sitt eige soverom sit Adelheid og skriv dagbok bak den stengde d√łra si.
Det vert nesten gotisk kaldt, og ein kan f√• assosiasjonar til tekstar som til d√łmes "The Lady of Shalott" av Alfred Lord Tennyson, der den kvinnelege hovudpersonen sitt i t√•rnkammeret sitt og vev medan hos ser skuggar av livet passere utafor gjennom ein spegel. Kun nokre f√• gonger kjem l√łytnanten p√• d√łra hennar, men han slippest ikkje inn. For lesaren er det ikkje vanskeleg √• skj√łne at denne avvisinga kan skuldast sjalusi og mistru grunna l√łytnantens tenestejentebes√łk p√• rommet. L√łytnanten sj√łlv, derimot, kjem overhovud ikkje p√• tanken om at nokon kan tenkje seg √• trekkje den personlege integriteten hans i tvil. Kva for l√łynde rom Adelheid fyller ut i dagboka i si einsemd, det veit ingen. Det kunne seiast mykje om desse enkeltscenane, men eg m√• av gode grunnar fatte meg i kortheit, og eg n√łyer meg med √• konkludere med √• strek under at vi p√• dette viset f√•r ei framifr√• skildring av den skyttargravskrigen ekteskapet mellom Adelheid og Willatz eigentleg er.

I dag vil det vere naturleg √• leggje det utvida tekstbegrepet til grunn n√•r ein vurderer litteratur. Dette gjeld ogs√• i dr√łftinga av korleis Adelheid er skildra i h√łve til det eg har definert som denne romanen sin hovudtematikk. Det er viktig √• forst√• at "Teksten er et spr√•kfragment som selv er plassert i et perspektiv av mange spr√•k", og at ein "selv praktiserer tekst". I praksis forst√•r eg dette slik at ein tekst har i seg element fr√• andre diskursar, og at ein f√łresetnad for √• f√łle at ein 'forst√•r' teksten er at ein i han kan sj√• slike 'tekstelement'. Ein sentral p√•stand er at ein kan n√¶rme seg teksten "definitorisk, men ogs√• (og kanskje helst) metaforisk". Her kjem brotet med strukturalistisk semiologi kl√•rt fram. Eg oppfattar det slik at "definitorisk" inneber ein strukturalistisk-lingvistisk tiln√¶rming, medan ein "metaforisk" tiln√¶rming krev at ein i tillegg til √• inkludere psykososiale aspekt og sosio√łkonomiske faktorar, ogs√• er seg bevisst den subjektiviteten dette inneber. Ein forenkla talem√•te kan vere √• seie at ulike mennesker med ulik bakgrunn oppfattar same tekst ulikt. Alle sitata ovafor er henta fr√• artikkelen "Tekstteori" av Roland Bartes.
I same artikkelen utdypar Barthes heilt sentrale begrep utvikla av Julie Kristeva om "tydingsberande praksis", "produktivitet" og "tydingsprosess", noko som vidare strekar under dei ulike moglegheitene for tiln√¶rming til ekteskapsproblematikken i "B√łrn av tiden". Eg finn det relevant √• inkludere nokre tankar omkring desse sentrale litteraturteoretiske begrepa for √• kl√•rgjere korleis mi oppfatning av oppg√•va er farga av kva Kant kunne ha kalla "kulturelle solbriller".
Det er heilt sentralt √• akseptere at ulike menneske oppfattar same tekst ulikt. Teksten har som "funksjon" √• produsere mening. Den utvida teksten kjem fram gjennom m√łtet mellom spr√•ksystemet og andre tekstar. Vidare seiest at tekst er ein "betydningsproduserende" praksis, og at ein tydingsproduserande praksis er eit differensiert teiknsystem som er underordna ein tydingstypologi. Dette er eit hovudpunkt i avsnittet, og det inneber at teksten er organisert som fragment fr√• andre tekstar i ein gitt setting. Tydinga av ein tekst (signifikatet) kan f√łlgelig oppfattast ulikt fr√• person til person alt ettersom korleis vedkommande oppfattar dei ulike tekstelementa (signifikantane) som subjektet (hovudteksten) er bygd opp av.
Barthes hevdar vidare at teksten er "scenen for en produksjon der tekstprodusenten og leseren m√łtes".
I m√łtet med lesaren vert spr√•ket (teksten) dekonstruert og det vert rekonstruert eit anna spr√•k (ein annan tekst) hj√• lesaren. Det vil i praksis seie at ein kan tenkje seg at teksten produserer ei endel√łyse av nye tekstar straks han startar √• arbeide, og at denne produksjonen da sj√łlvsagt held fram i det uendelege ogs√• etter at teksten er skriven.
Eg finn det vesentleg å la ei tilnærming til den aktuelle problemstellinga i oppgåva vere tufta på den post-strukturalistiske tankegongen som er teikna opp ovafor, og eg vil nytte den fridomen som dette gjev meg i den vidare tolkinga av problemstillinga.
Det kl√•rt overordna temaet i dei to Segelfossb√łkene, "B√łrn av tiden" og "Segelfoss by", er striden mellom det gamle, halvf√łydale bondesamfunnet med dets normer og verdiar, og det framvaksande industrisamfunnets nye samfunnsordningar. Vurderer ein "B√łrn av tiden" som eit eige verk, kan ein imidlertid med rette seie at hovudtemaet er korleis eit ekteskap havarerer og gjeng til grunne av di ektefellane ikkje evnar √• kommunisere, forst√• og respektere kvarandre. Slik sett vert tematikken i "B√łrn av tiden" langt meir allmenngyldig enn dei to b√łkene sitt meir tidbunde tema.
Med dette som utgangspunkt fell det naturleg √• sp√łrje seg korleis Adelheid vert skildra i h√łve til denne ekteskapsproblematikken. Hamsun gjev seg s√•pass med tid til √• skildre den kvinnelege hovudpersonen at ho verkeleg framst√•r som eit reelt menneske for lesaren, noko som gjer det mogeleg √• vurdere hennar rolle i ekteskapet med l√łytnanten.
I ulike omtalar av boka vert gjerne L√łytnant Willatz Holmsen skildra som ein heilst√łypt hovudperson som er s√• fast og "stiv" at han vert st√•ande mens den gamle verda rasar i kull kring han, han er "en jordrot som det gik genialt bakover med" (s.9). Hamsun har mykje til overs for denne mennesketypen, og han teiknar opp eit riss av mannen p√• eit slikt vis at han lett framst√•r som ein positivt ruvande skapnad i eit elles kaotisk og fragmentert landskap. Ved sida av ein slik kjempe vert naturleg nok kona si rolle noko redusert, og det kan til tider verke som om ho eigentleg har hovudskulda for dei problema ektefolka har seg i mellom. Dette er i beste fall ei mild overdriving. Ei feministisk litteraturkrikar som Elaine Showalter hevdar at problemet ligg i at mannsorientert litteratur berre l√¶rer oss kva menn har meint at kvinner b√łr vere og ikkje kva kvinner har f√łlt og opplevd. Ho seier vidare at kritikken sin kommentar har ein tendens til √• setje kvinnens status til offer og at sviket si forf√łring kan nyttast som lovprising av moglegheita som sjenkest ein ved √• verte gjort til offer. (Elaine Showalter: "Mot en feministisk poetikk")
Hovudsp√łrsm√•let ein kan stille seg er f√łlgjeleg om Adelheid kun fungerer som eit medel som skal tene til √• framheve mannen som hovudperson, eller om ho sj√łlv representerer ein av to hovudpersonar. Dersom det f√łrste er tilfelle, kan ein lett plassere Adelheid i ei negativ offer-rolle. Ho fyller ikkje krava menn set til ei hustru ved √• avvise ektemannen ved fleire h√łve. Vidare let ho kjenslemessige og seksuelle frustrasjonar drive henne i armane p√• andre menn, og ho svik dermed ektemannen. Utsett for desse utfordringane held l√łytnanten p√• sin stoiske ro, og framst√•r dermed som kl√•rt overlegen og med sj√łlvrespekten i behald. Adelheid, derimot, druknar (seg?) seinare i Berlin full av d√•rleg samvit. Ei slik tiln√¶rming kunne passe bra dersom ein vurderer dette ekteskapet i lys av det overordna temaet for b√•e Segelfossb√łkene. Det er d√• ikkje berre den gamle samfunnsordninga som gjeng til grunne, men ogs√• alt anna som byggjer p√• henne. Dermed vil Willatz Holmsen vere den rakrygga, aristokratiske hovudpersonen, medan Adelheid berre fungerer som eit medel for √• understreke og forsterke Holmsen sin heilst√łypte karakter.
Det er truleg at den dels mannssj√•vinistiske samtida kunne utvikle ein slik argumentasjon, men i dag verkar han lite truverdig. Nyttar vi Showalter sine p√•standar til √• revurdere den stereotype tolkinga ovafor, samstundes som vi ser p√• "B√łrn av tiden" som eit sj√łlvstendig verk, f√•r vi eit ganske anna bilete. Hamsun skildrar gjennom Adelheid ei moderne kvinne som nok ogs√• Elaine Showalter ville ha likt √• bli kjend med, og som kl√•rt representerer den eine av to hovudpersonar i eit ekteskapsdrama. Adelheid stiller ideelle krav til ekteskapet, og dermed ogs√• til sin ektemann. Desse krava maktar ikkje Willatz √• innfri, og i ei bok der hovudtemaet er ekteskapet, mistar L√łytnant Holmsen alt truverde, samstundes som b√•e ektefellane endar som taparar.
Alt i byrjinga kjem det tydeleg fram at dei to ektefellane er s√¶rs ulike av natur. Adelheid framst√•r som ein klar kontrast til l√łytnanten ho er gift med. Kor stor, og dermed kor sentral denne kontrasten er i samanhangen, kjem fram gong p√• gong i skildringa av alle stengsla som eksisterer i samlivet deira. Ekteskapet mellom Willatz og Adelheid er ein tragedie der b√•e ektefellane spel kvar si tragiske rolle. Kven som kan skuldast for √• vere skuld i den negative utviklinga, skal eg ikkje dr√łfte her. Det verkar imidlertid kl√•rt at Willatz i sin heilst√łypte stordom ikkje har tanke for at einskilde av handlingane hans lett kan feiltydast av hustrua. Eit d√łme p√• dette er kortspelet med pikene Marcilia og Daverdana som eg har nemnd ovafor. N√¶r sagt som ein ibsensk Brand steiler l√łytnanten ved den minste antydning til kritikk av og mistru til hans personlege integritet. Liksom den unge presten i skodespelet har han stoltheit, kraft, urokkeleg vilje og draumar som driv han inn i undergangen. Berre ei svak kjensle av mistru fr√• Adelheid si side f√łrer til at han lukkar seg inne i steilt sj√łlvforsvar. Til tross for misforst√•ingane og mistanken ho n√¶rer skildrest Adelheid som ei kvinne som gong p√• gong strekkjer ut ei lita hand og pr√łver √• byggje ei bru over vollgrava til l√łytnantens borg, men utan √• lukkast. Adelheid sin tragedie er hennar trong til og von om kj√¶rleik i eit ekteskap med ein mann som ikkje kan elske. I si einsemd der ho sit som bergteken i slottet p√• Segelfoss, har ho musikk og song som den viktigaste tidtr√łyta. Kj√¶rleiken ho ikkje finn heime, fell ho for freistinga til √• s√łkje andre stader. Adelheid viklar seg truleg inn i noko meir enn rein venskap, fyrst med den unge distriktslege Riis, og seinare med Holmengr√•. Desse sidespranga til Adelheid sluttar seg fint inn i hovudtematikken ved at dei i hennar eigne auge tydeliggjer den tragiske situasjonen ho er i. Adelheid er ei heil kvinne med h√łge ideal, og det √• handle stikk i strid med sine personlege prinsipp slit henne ned og gjer henne desillusjonert. Den einaste verkelege gleda Adelheid har, er sonen Willatz, og det er fyrst d√• han er vaksen at ho druknar i Tyskland. Aner vi parallellar til Wenche L√łvdahl i denne hustruskildringa? Av ulike √•rsaker slit b√•e kvinnene med kommunikasjonsproblem i tilh√łve til ektemennene. B√•e kvinnene s√łkjer kj√¶rleik utafor ekteskapet, og b√•e d√łyr relativt unge. Wenche innser at ho m√• velje mellom to like ‚ÄĚfalske‚ÄĚ alternativ, det kalde ekteskapet med Carsten eller det skjulte l√łgnaktige forholdet til Mordtmann. Wenche L√łvdahl kan ikkje leve i l√łgn, og ho tar sitt eige liv. Adelheid sj√łlv d√łyr ved ei tvilsam drukningsulukke.
I denne dr√łftinga av Adelheid si tematiske rolle er det tydeleg ein del hendingar eg har vald √• tolke noko fritt ut fra eigne assosiasjonar. Eg har lagt tankar om intertekstualitet til grunn for dette, og s√łkt √• fylle dei "tomme romma" Hamsun produserer med eigne tekstar. I artikkelen "L√§sprocessen ‚Äď en fenomenologisk betraktelse" kjem Wolfgang Iser inn p√• dette. "F√∂r att b√§ra frukt beh√łver den litter√§ra teksten l√§sarens fantasi", skriv Iser. Eit viktig moment i denne subjektive tekstproduksjonen er naturleg nok forfattarens evne til √• unnlate √• innfri lesarens forventningar i for stor grad. Kvar lesar m√• forhalde seg til den same teksten som forfattaren har produsert, men kvar og ein vil sj√łlv p√•verkast av dei tekstane som forfattaren har inkludert i teksten, og dermed sj√łlv automatisk produsere nye tekstar ut fr√• sine eigne f√łresetnader. Dei nye tekstane som oppst√•r ved prosessen mellom forfattarteksten og lesarsubjektet kallar Iser "textens virtuella dimensjon". Oppfatninga av tilh√łvet mellom Adelheid og Willatz er eit godt d√łme p√• korleis ulike lesarsubjekt vil kunne forme ulike virtuelle dimensjonar. Einskilde lesarar vil lett la seg p√•verke av l√łytnanten sin heilst√łypte karakter og tragiske helteskikkelse. I deira auge vil Adelheid kun ha som funksjon √• forsterke helteskikkelsens tragedie. Feministiske lesarar vil med utgangspunkt i sine illusjonar og forventningar kunne seie at Adelheid har den tragiske hovudrolla. Adelheid representerer den heite, ueigennyttige, reine kj√¶rleiken, og ho stengjer seg inne, b√•de i soverommet og i seg sj√łlv, av di den steile og uforst√•ande ektemannen nektar henne √• leve eit liv i pakt med ideala hennar. Andre lesarar vil skape seg tekstar der dei ytterpunkta som er nemnde ovafor er meir eller mindre slegne saman til eit heile. I all sin ekstremitet ber det ulukkelege ekteskapet mellom Adelheid og Willatz i seg mange aspekt som ein lett kan kjenne att, kanskje enda fr√• sitt eige ekteskap. Vert det produsert slike assosiasjonar hj√• lesarsubjektet, vil vedkommande truleg konkludere med at nykelen til ekteskapeleg lukke m√• vere openheit og kommunikasjon. Men, Adelheid nyttar sin nykel til √• l√•se Willatz ute, b√•de fr√• soverommet og fr√• hennar eigne, l√łynde rom. "Det er en n√łkkel i hendes d√łr, den vilde hun kanskje ikke miste for en n√łkkel av guld, hun pleier √• bruke den, √• vride den om p√• indsiden av d√łren". (s.21)
Adelheid slit med sine brotne illusjonar og lidenskapar i all si einsemd. Ho kjenner seg √•leine og framand og stengjer seg inne medan mange slag krefter, draumar og drifter strir om makta i sinnet hennar. 'Nykelen' vert her eit sentralt symbol. Han vert ein konkret gjenstand som i overf√łrd tyding kan l√łyse opp den spenninga som r√•r mellom ektefolka. Hovudproblemet er at ingen av dei er i stand til √• nytte han til √• l√•se opp d√łrene som skil dei fr√• kvarandre.
Det er konsul Fredrik som kl√•rast ser Adelheid sin tragedie d√• han vitjar Segelfoss. Han klarer √• trengje noko inn i eit av Adelheids stengde "rom", og han finn ei varm og impulsiv kvinne. "det viste seg n√•r hun sang og spilte for nogen som hun brydde sig om, da kastet hun nakken bakover og slap en bunden hete l√łs" (s.54)
P√• same sida assosierer Fredrik sangen til Adelheid med svanesang, samstundes som fortellaren antyder at "det var som Ave Maria hadde lydt", og Fredrik f√łler "den dypeste medlidenhet". B√•de svanesangen og Ave Maria tener her til √• produsere tankar om d√łd og gravferd. Hamsun nyttar gjennomg√•ande svanesang som eit varsel om d√łd, og l√łytnanten sj√łlv antyder at Adelheid har "begravet seg levende i Norge, i Nordland, hvor alverden var d√łd" (s.70). Dette er andre gongen gravferdsmetaforen knyttest til Adelheid (sj√• s.22). Den djupe medkjensla til Fredrik skuldest at han har skua den eigentlege Adelheid og skj√łna at ho p√• eit vis er levande gravlagt, og s√• vel kjenner han ektefellane at han truleg veit at denne sj√łlvbygde grava vil Adelheid aldri kunne kome ut av med liv og helse i behald.
Tilh√łvet mellom ektefellane har heile tida vore dominert av l√łytnanten sitt totale krav til underkasting og sj√łlvutsletting hj√• hustrua. Han har tidleg brote all kontakt med familien hennar i Hannover, og han set seg kraftig i mot at Adelheid nyttar sitt eige familienamn, Moritz, p√• bornet deira. Den forsiktige kritikken hennar av eigedomssalet til Willatz Holmsen den andre vert med anna oppfatta negativt av di han kjem fr√• Adelheid sin far, obersten. Dette er nokre f√• d√łme p√• ekteskaplege tilh√łve som Hamsun ikkje let Adelheid akseptere. I staden for protest og opposisjon let han imidlertid mann og kone drive fr√• kvarandre i ein sakteg√•ande prosess der b√•e partar murer seg inne. For Adelheid er nok den ultimate krenkinga det ho trur er mannens trul√łyse med tenestejentene. Som lesarar veit vi at det stort sett kun handlar om uskuldig tidtr√łyte n√•r pikene Marcilia og Daverdana vitjar l√łytnanten p√• romet hans. Dette kan naturleg nok ikkje Adelheid vite, og ho tenkjer seg sj√łlvsagt det verste. Kva hadde vore resultatet om Adelheid hadde konfrontert l√łytnanten med mistankane sine? Kva om ho hadde vore sterk nok til √• presse han til verkeleg √• m√•tte b√łye den aristokratiske, sj√łlvsentrerte stoltheita si og gjere rede for korleis saker og ting eigentleg hengde saman?

Sluttord
Eg har tidlegare definert temaet for "B√łrn av tiden" til √• vere korleis eit ekteskap havarerer og gjeng til grunne av di ektefellane ikkje evnar √• kommunisere, forst√• og respektere kvarandre. Dersom Hamsun hadde skildra Adelheid som ei sterk og krevjande kvinne, ville truleg temaet ha endra karakter. Det er vesentleg for det allmenngyldige perspektivet at Hamsun let Adelheid reagere slik ho gjer fr√• byrjinga av. Det vert ikkje nokon kjapp og heftig eksplosjon fyrste gongen det sker seg mellom partane i ekteskapet, og det er nok ogs√• ofte slik i livet elles ogs√•.
Adelheid b√łyer seg og er ettergjevande, men kvar episode produserer ein murstein i sinnet hennar. Desse mursteinene nyttar Adelheid til √• byggje opp murar kring seg, murar som til slutt vert s√• h√łge og tjukke at ektemannen ikkje kan rive dei ned. Nykelen til borga ho har flykta inn i, har ho trygt i handa der ho skjuler seg i eit av romma sine.
P√• dette viset meiner eg Adelheid st√•r i h√łve til tekstens hovudtematikk. Ho fungerer som den eine hovudpersonen i ein ekteskapleg tragedie tufta p√• manglande evne til √• tale ut med kvarandre, mistru, sjalusi og kjenslemessig einsemd. Det kan sj√łlvsagt seiest at ekteskapet mellom Adelheid og Willatz p√• ulike vis symboliserer det gamle samfunnets fall for det nye industrisamfunnet og alt som det inneber. Eg har alts√• valt √• gje tematikken eit langt vidare perspektiv. Brytninga mellom det gamle og det nye var ei tidbunden hending som for lengst er avslutta.
Ekteskapsproblema mellom Willats og Adelheid Holmsen representerer noko tidlaust og allmenngyldig. Etter mi meining har Hamsun lukkest s√¶rs godt med √• skape to truverdige mennesketypar som fungerer bra i h√łve til temaet.
Sj√łlv om historia om Willatz og Adelheid er skriven for hundre √•r sidan og hovudpersonane er plasserte i eit gamaldags og til dels patriarkalsk samfunnssystem, vil eg tru mange ektefolk kan ha stort utbytte av √• lese denne boka ogs√• i dag!



6.857.737  visitors
Dette nettstedet er organisert av VGSkole.no som en ressursbase for elever i videregående skole
This site is designed and created by VGSkole.no for educational purposes


Kontaktinfo


Tilbud!!! Fri roaming i Europa - Bruk telefonen til alt - også utenfor Norge!